Proces

Zarzuty

Akt oskarżenia z 1984 roku obejmował trzy grupy czynów: handel ludźmi („handel żywym towarem”), czerpanie zysków z cudzego nierządu i przestępstwa dewizowe.^[1] Oskarżeni byli pracownicy ZPR oraz, zaocznie, Włosi. Proces był niejawny.^[2]

Odkurzony paragraf

„W 1981 r. prokurator odkurzył nieużywany paragraf o handlu żywym towarem”, pisze Helena Kowalik.^[2] Chodziło o art. IX przepisów wprowadzających kodeks karny z 1969 roku. Sam kodeks nie zawierał przepisu o handlu ludźmi, bo uznano, że to „przestępstwo nieaktualne w Polsce”; zostawiono go w ustawie wprowadzającej. Art. IX § 1 karał dostarczanie, zwabianie lub uprowadzanie innej osoby w celu uprawiania nierządu, nawet za jej zgodą; § 2 uprawianie handlu kobietami, nawet za ich zgodą, albo dziećmi. Dolna granica kary wynosiła trzy lata.^[16] Rzecznik Komendy Głównej MO przyznał na konferencji w lipcu 1981 roku, że „zbrodnia handlu żywym towarem nie jest łatwa do udowodnienia”.^[2]

Kogo zabrakło

Camillo Cassaglia zmarł na raka płuc kilka miesięcy przed rozprawą. Claudio Massieri zignorował polski wymiar sprawiedliwości: PRL i Włochy nie miały umowy o ekstradycji, a jego adres pozostał nieznany. Obaj stracili kaucje po 100 tysięcy dolarów i na tym skończyła się ich odpowiedzialność.^[2][4] Właściciel Thea Maggioli, Mario Gaviraghi, został aresztowany we Włoszech, ale nie w polskim procesie.^[2]

Co się rozsypało

Sąd uznał, że dwa pierwsze zarzuty nie zostały udowodnione. W uzasadnieniu wskazał błędy śledztwa: przesłuchujący utożsamili „konsumpcję” z prostytucją, co, zdaniem sądu, zniekształciło zeznania świadków.^[2] Świadkowie zeznawali, że propozycje w klubach były „jednoznaczne”, ale takie same dostają w Polsce.^[3] Sędzia zwrócił uwagę, że boksy oddzielały „niskie przepierzenia”.^[3] Obrońca Stanisław Zabłocki stwierdził, że „śledztwo szybko rozwiało mity narosłe wokół sprawy”. Sąd napisał, że „nikt nikogo do niczego nie zmuszał”.^[3]

Wyroki

Wyrok, 1984

Handel ludźmi	zarzut uchylony
Czerpanie zysków z nierządu	zarzut uchylony
Przestępstwa dewizowe	2 lata w zawieszeniu, grzywna
Osób, które poszły do więzienia	0

Kto	Za co	Kara
Kierownik działu importu i eksportu ZPR	przestępstwa dewizowe	2 lata w zawieszeniu, grzywna
Szeregowi pracownicy ZPR	przestępstwa dewizowe	1 rok w zawieszeniu, grzywny
Cassaglia, Massieri	nieobecni	przepadek kaucji, 100 000 $ każdy

Źródła: Wikipedia, Kowalik, Styl.interia.^[1][2][4]

Uzasadnienie, które warto przeczytać dwa razy

„Rozgłos, jaki nadano aferze, utrudnił dotarcie w czasie procesu do prawdy materialnej”.Z uzasadnienia wyroku, za Heleną Kowalik.^[2]

Sąd dodał, że telewizyjne relacje z zatrzymań były dla oskarżonych karą dotkliwszą niż formalny wyrok.^[2] Innymi słowy: to publiczność i dziennikarze zawinili, a nie ludzie, którzy zorganizowali wyjazdy.

Dlaczego tak się stało

• Prawo. Przepis istniał i wprost mówił, że zgoda kobiety nie ma znaczenia.^[16] Sąd mimo to uzasadnił uniewinnienie tym, że „nikt nikogo do niczego nie zmuszał”.^[3] Problemem nie był brak paragrafu, lecz dowód celu: „konsumpcja” przy stoliku nie była nierządem w rozumieniu sądu, a to, co działo się w boksach, było poza zasięgiem polskiego śledztwa.
• Brak współpracy. Żaden polski śledczy nie był we Włoszech: „w trudnym roku 1981 na takie przedsięwzięcie nie ma dewiz”. Włoska policja nie zwróciła się do polskich władz o akta, a Polska nie należała wtedy do Interpolu. „Skorzystali na tym przestępcy”, pisał Lewandowski; Gaviraghi wyszedł we Włoszech za kaucją.^[2][8]
• Strach. Prokuratura od początku przyznawała, że „dziewczęta boją się mafii”.^[2][3] Świadkowie, które wróciły, miały powody, by zeznawać ostrożnie. Te, które nie wróciły, nie zeznawały wcale.
• Państwo. Oskarżonym była państwowa firma. Uznanie, że ZPR handlowało ludźmi, oznaczałoby uznanie, że robiło to państwo. Wyrok za dewizy pozwalał ukarać kogoś, nie karząc systemu.
• Wstyd. Dobrowolska pokazuje, że debata od początku toczyła się w kategoriach moralności kobiet, nie odpowiedzialności instytucji. W takiej ramie pytanie „czy się zgodziły” zastąpiło pytanie „kto je oszukał”.^[5][6]

Współczesna definicja handlu ludźmi, obowiązująca w Polsce od 2010 roku w art. 189a kodeksu karnego, obejmuje werbowanie i przekazywanie osoby z użyciem podstępu lub wykorzystania jej krytycznego położenia, niezależnie od formalnej „zgody”.^[12] Według dzisiejszego prawa opisany mechanizm miałby wszystkie cechy przestępstwa.